Zwyczaje ślubne na Śląsku: polterabend, bramy, wykup

Śląskie wesele wyróżnia się kilkoma barwnymi zwyczajami: tłuczeniem szkła w wieczór przed ślubem (tzw. polterabend), wykupem Panny Młodej przez Pana Młodego, bramami stawianymi parze w drodze do kościoła i tradycyjnym obiadem z roladą, kluskami śląskimi i modrą kapustą, a na deser z kołoczem. W każdej miejscowości, a nawet rodzinie, obyczaje wyglądają nieco inaczej – ale te pojawiają się najczęściej.

Ten tekst powstał na podstawie relacji autorki naszego dawnego bloga, która była gościem na tradycyjnym śląskim weselu, i uzupełniliśmy go o informacje o pochodzeniu zwyczajów.

Czym jest polterabend?

Polterabend to zwyczaj przejęty z kultury niemieckiej – nazwa pochodzi od niemieckich słów oznaczających hałas i wieczór. W Polsce praktykuje się go szczególnie na Kaszubach, Kociewiu i Żuławach Wiślanych, a także na Górnym Śląsku, Ziemi chełmińskiej, Kujawach i w Poznańskiem. Wieczorem w przeddzień ślubu przed domem Panny Młodej zbierają się sąsiedzi, rodzina i przyjaciele pary. Każdy przynosi szkło i ceramikę – stare talerze, szklanki, butelki – i tłucze je pod drzwiami. Zdarza się, że goście miesiącami odkładają niepotrzebne naczynia.

Według tradycji hałas odstraszał złe moce, a im więcej potłuczonego szkła, tym więcej szczęścia czeka młodych. Skorupy tradycyjnie sprząta Panna Młoda, a Pan Młody w tym czasie częstuje gości; w wielu rodzinach młodzi sprzątają razem – na znak zgodnej współpracy w małżeństwie. Na Górnym Śląsku polterabend bywa też połączony z żartobliwym „ślubem” z przebranymi gośćmi w rolach pary i księdza.

Praktyczna rada: jeśli planujecie polterabend, uprzedźcie sąsiadów, przygotujcie mocne worki, rękawice i miotły, a porcelanę tłuczcie tylko na utwardzonej nawierzchni – z dala od trawnika i miejsc zabaw dzieci. Szkło okienne i lustra zostawcie w domu: tłuczone dają ostre odłamki.

Jak wygląda wykup Panny Młodej?

W dniu ślubu Pan Młody wraz z rodzicami i świadkami przychodzi do domu narzeczonej, by ją „wykupić”. Targowanie trwa, dopóki rodzina Panny Młodej nie uzna, że cena jest wystarczająca. Walutą bywa wódka, słodycze albo drobne pieniądze, a całość przypomina kabaretową scenkę – goście zwykle świetnie się przy niej bawią. Wykup często łączy się z błogosławieństwem rodziców, które odbywa się tuż przed wyjazdem do kościoła.

Czym są bramy weselne?

W drodze do kościoła orszak weselny kilka razy musi się zatrzymać przed „bramą” ustawioną przez sąsiadów lub znajomych – najczęściej to sznur z kokardami trzymany przez dwie osoby. Żeby przejechać, Para Młoda „płaci” – dorosłym zwykle alkoholem, dzieciom cukierkami. Warto mieć w samochodzie zapas butelek i słodyczy.

Jak stawiać bramy bezpiecznie?

Tylko na drogach lokalnych i na krótko. Tamowanie lub utrudnianie ruchu na drodze publicznej jest wykroczeniem (art. 90 Kodeksu wykroczeń), więc brama nie może blokować ruchu innych aut ani stać na ruchliwej drodze.
Bez ciężkich przeszkód. Zamiast ustawiać na jezdni motocykl czy inne przedmioty, wystarczy sznur z kokardami, który łatwo opuścić.
W widocznym miejscu. Brama powinna stać na prostym odcinku, nie za zakrętem, żeby kierowca miał czas spokojnie się zatrzymać.
Alkohol nie dla kierowcy. Butelki z „opłaty” trafiają do bramujących; kierowca orszaku nie pije, a dzieciom daje się wyłącznie słodycze.

Zwyczaj	Kiedy	O co chodzi
Polterabend	wieczór przed ślubem	tłuczenie szkła na szczęście, wspólne sprzątanie
Wykup Panny Młodej	przed wyjazdem do kościoła	żartobliwe targowanie się o narzeczoną
Bramy	w drodze do kościoła	„opłata” za przejazd alkoholem i cukierkami
Oczepiny	po północy	zabawy, gry, zbieranie pieniędzy

Jak wyglądają oczepiny na Śląsku?

Oczepiny odbywają się zwykle po północy i nie różnią się bardzo od tych w innych regionach: są gry, zabawy i zbieranie pieniędzy dla Nowożeńców. Pomysły na tę część wesela znajdziecie w artykule zabawy weselne. Wiele innych dawnych wierzeń, np. o tym, czego Panna Młoda nie powinna robić przed ślubem, zebraliśmy w tekście ślubne przesądy.

Co je się na śląskim weselu?

Na stole nie może zabraknąć tradycyjnego obiadu:

rosół z domowym makaronem,
rolada wołowa z kluskami śląskimi i modrą (czerwoną) kapustą,
na deser kołocz, makowiec, sernik i jabłecznik.

Kołocz śląski to drożdżowe ciasto, które od dawna podawano na szczególne okazje, zwłaszcza na wesela; dziś figuruje na prowadzonej przez Ministerstwo Rolnictwa liście polskich produktów zarejestrowanych w Unii Europejskiej, jako Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG) pod nazwą „kołocz śląski / kołacz śląski”, więc nazwą „kołocz śląski” mogą się posługiwać tylko wypieki ze Śląska zrobione według zarejestrowanej receptury. W wielu rodzinach po ślubie rozdaje się go sąsiadom i znajomym, którzy nie byli na przyjęciu. Więcej o układaniu menu przeczytacie w artykule weselne menu. Regionalny charakter ma też wesele na Podhalu – porównajcie je z naszym opisem góralskiego wesela zimą.

Najczęstsze pytania

Co to jest polterabend? To zwyczaj przejęty z kultury niemieckiej, praktykowany m.in. na Górnym Śląsku, Kaszubach, Kociewiu, Żuławach, Kujawach i w Poznańskiem. Wieczorem przed ślubem goście tłuką szkło i porcelanę przed domem Panny Młodej, bo według tradycji hałas odstrasza złe moce, a stłuczki przynoszą szczęście. Skorupy sprząta potem Panna Młoda albo para razem, a Pan Młody częstuje gości.

Czym płaci się za bramy weselne? Najczęściej butelką alkoholu dla dorosłych bramujących i cukierkami dla dzieci, dlatego zapas warto przygotować w samochodzie przed wyjazdem do kościoła. Kierowca orszaku nie pije. Bramy powinny stać tylko na krótko i na drogach lokalnych, bo tamowanie ruchu na drodze publicznej jest wykroczeniem z art. 90 Kodeksu wykroczeń.

Jakie potrawy podaje się na śląskim weselu? Klasyczny obiad to rosół z domowym makaronem, a potem rolada wołowa z kluskami śląskimi i modrą, czyli czerwoną, kapustą. Na deser podaje się kołocz, makowiec, sernik i jabłecznik. Kołocz śląski, ciasto weselne z unijnym Chronionym Oznaczeniem Geograficznym (ChOG), w wielu rodzinach rozdaje się też sąsiadom.

Czy zwyczaje śląskie wyglądają wszędzie tak samo? Nie. Różnią się między miejscowościami, a nawet rodzinami: w jednych polterabend jest wielką zabawą z przebierańcami, w innych skromnym spotkaniem sąsiadów, a bramy stawia się tylko na wsiach. Warto zapytać starszych krewnych, jak obchodzono te zwyczaje u was, i wybrać te, które pasują do waszego wesela.